YEŞİM USTAOĞLU, "YAŞAMA KARŞI İSTEKSİZLİK, BİR LÜKS DEĞİL"
Yeşim Ustaoğlu, vizyona giren yeni filmi “Artakalan”da tüketim toplumunun insanı nasıl kuşattığını anlatıyor. Ustaoğlu, “Verdiğimiz bütün tavizlerle sistemin köleleştirilmiş parçaları oluyoruz. Ancak bunun içinden çıkabildiğimizde özgürleşebilir ve dik durabiliriz” diyor.
Hilal SOLMAZ
Türkiye sinemasında kadınların hikâyelerine, toplumsal eşitsizliklere ve görmezden gelinen meselelere yıllardır kamerasını çeviren Yeşim Ustaoğlu, her filmiyle yaşadığımız ülkenin başka bir gerçeğini anlatıyor. “Güneşe Yolculuk”ta Kürt meselesini konuşmanın bile zor olduğu bir dönemde kimlik ve ayrımcılığı ele aldı. “Bulutları Beklerken”de geçmişin üzeri örtülen acılarını, “Pandora’nın Kutusu”nda yaşlılığı ve aile bağlarını, “Araf”ta gençlerin gelecek arayışını, “Tereddüt”te ise kadınların şiddet ve baskı karşısındaki mücadelesini beyazperdeye taşıdı. Ustaoğlu, on yıllık aranın ardından merakla beklenen yeni filmi “Artakalan” ile yeniden sinemaseverlerle buluştu.
Ustaoğlu, 63. Antalya Altın Portakal Film Festivali’nde En İyi Yönetmen Ödülü’nü kazandığı, 37. Ankara Film Festivali’nde de Sanat Yönetimi Ödülü’ne layık görülen “Artakalan”da bu kez başka bir sorunun peşine düşüyor: İnsanın iyi bir işi, evi ve ailesi varsa mutlu olması da mı gerekiyor? Öykü Karayel’e En İyi Kadın Oyuncu Ödülü’nü getiren film, bir kadın şairin hayatını sorgulaması üzerinden tüketim toplumunun dayattığı mutluluk anlayışına ve kadınlara biçilen rollere itiraz ediyor. Filmde Öykü Karayel, şair Elif’i, Metin Akdülger ise müzisyen eşi Mehmet’i canlandırırken, İlyas Salman da Alzheimer hastası baba rolüyle izleyici karşısına çıkıyor. Şair Birhan Keskin’in şiirleri de filmin anlatımında önemli bir yer tutuyor.
Yeşim Ustaoğlu ile geçmiş filmlerinden “Artakalan”a uzanan sinemasını, kadınların özgürleşme mücadelesini ve insanı sistemin bir parçasına dönüştüren yaşam biçimini konuştuk.
“Artakalan”, bir şairin kendi yazdığı şiiri kaybetmesiyle başlayan, ancak giderek varoluşsal bir sorgulamaya dönüşen bir hikâye anlatıyor. Elif karakteri üzerinden izleyiciye neyi düşündürmek istediniz?
Aslında hepimizin, kadınlar da dâhil, içinden geçtiğimiz ya da geçemediğimiz süreçlerin yarattığı boğuntu içinde var olmaya ve varoluşumuza bir anlam katmaya çalıştığımız bir dönemden söz ediyoruz. Elif de bu soruları soran bir karakter.
Biraz da bu tür varoluşsal meseleleri sürekli erkekler üzerinden dinlemekten sıkılmış olabilirim. Kadınların varoluşunu yalnızca pragmatizm ve konformizm üzerinden anlatan hikâyelerden de sıkıldım. Elif'i ve onun şair kimliğini yaratırken bu sorgulamayı başka bir yerden kurmak istedim.
Yaşama karşı duyulan isteksizlik bir lüks değil. Hepimiz zaman zaman kendimize bu soruları soruyoruz. Üzerimizde öyle bir bulut var ki... Elif de yaşadığı sıkışmışlık, anlamsızlık ve isteksizlik içinde hem kendi hayatını hem de çocuğunun geleceğini sorguluyor. Kendisine doğru bir yolculuğa çıkıyor. Üstelik bunu çocuğuna daha iyi bir hayat hazırlamak için, hiç de konformist olmayan bir yerden yapıyor.

Filmin önemli meselelerinden biri de tüketim toplumunun insanlara dayattığı yaşam biçimi. İyi bir iş, ev, araba ve ekonomik güvenceye sahip olmak, mutlu bir hayat için yeterliymiş gibi sunuluyor. Siz bu anlayışı nasıl değerlendiriyorsunuz?
Tüketim toplumunun bir parçası olmak, konformizmin ve pragmatizmin içinde yaşamak, aslında hepimizin sorgulaması gereken bir mesele. Verdiğimiz bütün tavizlerle sistemin köleleştirilmiş parçalarına dönüşebiliyoruz.
Ben bu durumun içinden çıkabilmeyi çok önemli buluyorum. Çünkü ancak o zaman özgürleşebilir ve dik durabilirsiniz. Yoksa sistem sizi her zaman kendisine esir etmeyi becerir.
Sinemanızda bugüne kadar toplumsal meseleler, aidiyet, göç, kadınların mücadelesi ve insan ilişkileri önemli bir yer tuttu. “Artakalan” ilk bakışta daha bireysel bir hikâye gibi görünebilir. Siz önceki filmlerinizle nasıl bir bağ kuruyorsunuz?
Bence hiç şaşırmasınlar. Ben bu filmle “Güneşe Yolculuk” arasında çok derin bir bağ kuruyorum. Aslında “Artakalan” tam da bu memleketin hâlini anlatıyor.
Yola çıktığımızda neyle karşılaşıyoruz? Nasıl bir toprakla, nasıl bir coğrafyayla, nasıl bir tükenmişlikle ve yok oluşla karşılaşıyoruz? Film, bir yol hikâyesi boyunca bütün bunlarla yüzleşmemizi sağlıyor.
Ama aynı zamanda kendi hayatını, döngüsünü ve mücadelesini sürdüren kadınlarla da karşılaşıyoruz. Bu açıdan filmin daha dikkatli okunması gerektiğini düşünüyorum.
“Güneşe Yolculuk” ile kurduğum paralelliği filmi çekerken de hissettim, sonrasında da. Dolayısıyla “Artakalan” yalnızca bireysel bir arayışı değil, içinde yaşadığımız toplumun ve sistemin yarattığı sıkışmışlığı da anlatıyor.
Kadınların toplumsal rollerine ilişkin eleştiriniz de filmin merkezinde yer alıyor. Elif'in özgürleşme arayışını bu açıdan nasıl değerlendiriyorsunuz?
Kadınlar sürekli pragmatik bir çerçevenin içine sıkıştırılıyor. Çocuk, okul, kredi, aile sorumlulukları... Bütün bunlar kadının kendi hayatını sorgulamasının önüne konulabiliyor.
Özellikle annelik üzerinden kurulan bu baskının çok tehlikeli olabildiğini düşünüyorum. Bu anlayışın içinde hiç mutlu olmayan ailelere ve çocuklara defalarca tanık oldum.
Ben bu filmde tam da bu pragmatizmi sorgulayan bir kadının gücünden söz ediyorum. Elif'in hikâyesi yalnızca kendisini bulmak isteyen bir kadının hikâyesi değil. Aynı zamanda kendisine dayatılan sistemi reddedebilme ve onu değiştirebilme gücünün hikâyesi.
Filmin özellikle bu yönünün görülmesini istiyorum. “Artakalan”ı yapma nedenlerimden biri de buydu.
Filmde Elif, yaşadığı şehirde kendisini iyi hissetmediğini söylediğinde eşi Mehmet ona Berlin'e gitmeyi öneriyor. Ancak Elif'in yöneldiği yer Berlin değil, kendi köyü oluyor. Bu tercihin arkasında nasıl bir düşünce var?
Elif aslında köyüne gitmek üzere yola çıkmıyor. Gitmek, görmek, dokunmak ve kendisiyle baş başa kalmak için yola çıkıyor. Yol boyunca yaşadığı karşılaşmaların ardından sezgisel olarak köyüne yöneliyor.
Ama Berlin bir cevap değil. Bugün ülkemizde özellikle gençler başta olmak üzere pek çok insan umutsuzluk nedeniyle gitmek istiyor. Elbette başka bir yerdeki koşullar farklı olabilir. Ancak dünyanın neresine giderseniz gidin, aynı sistematik yapının içinde olabilirsiniz.
Berlin'e de gitseniz, Kanada'ya da kaçsanız kendi içinizdeki meseleleri çözmeden özgürleşemeyebilirsiniz. Önce kendinizle baş etmeyi öğrenmeniz, kendi özgürlüğünüzü ve direncinizi kazanmanız gerekiyor.
Film yalnızca şehrin hızlı yaşamından uzaklaşmayı anlatmıyor. Tüketim toplumuna, konformizme ve verdiğimiz tavizlere karşı başka türlü bir insan olabilmenin imkânını sorguluyor. Bu bir kaçış değil, gerçekten gidebilmeyi ve özgürleşebilmeyi bilmek.

Filmde şair Birhan Keskin'in şiirleri önemli bir yer tutuyor. Bu iş birliği nasıl ortaya çıktı?
Birhan benim çok yakın arkadaşım, can dostum. Yazdığı gibi yaşayan, yaşadığı gibi söyleyen çok özel bir insan ve şair. Bunu söylediğim için bana kızabilir ama gerçekten böyle.
Elif'i ve onun gidişini hayal etmeye başladığımda, her satırını çok iyi bildiğim Birhan'ın şiirlerinin bu hikâyede yer almasını istedim.
Bir noktadan sonra o da sürece büyük bir istekle katıldı. Birlikte geçirdiğimiz zaman, bu filmin benim için en kıymetli anlarından biriydi. Filmdeki veda şiiri de bu film için yazıldı. Birhan'la çalışmak, bütün yapım sürecinin en güzel deneyimlerinden biriydi.
Elif'in eşi Mehmet'e baktığımızda, ailesi için çalışan ve sorumluluklarını yerine getirmeye uğraşan bir erkek görüyoruz. Ancak eşinin yaşadığı duygusal sıkışmışlığı anlamakta zorlanıyor. Bu karakter üzerinden erkeklik hâline nasıl yaklaşmak istediniz?
Aslında bütün kabahati Mehmet'te bulmayalım. Mehmet kendi işinde gücünde, düzgün bir insan.
Sesleri duymayı, dinlemeyi çok iyi biliyor. Ama Elif'i dinlemeyi ve anlamayı başaramıyor. Elif'in derdinin ne olduğunu, içinde yaşadığı sıkışmışlığı kavrayamıyor. Artık ona dokunamıyor olması da ilişkinin en büyük problemlerinden biri.
Fakat Elif'in meselesi yalnızca eşinin onu anlamaması değil. Elif'in kendiyle bir derdi var. İnsan kendisiyle ilgili bir meseleyi çözmek isteyebilir. Bunun için de gitmeyi seçebilir.
Oyuncu kadrosunda Metin Akdülger, Öykü Karayel ve İlyas Salman gibi isimler yer alıyor. Özellikle Elif ve Mehmet karakterleri oldukça içe dönük performanslar gerektiriyor. Oyuncu seçimlerini nasıl yaptınız?
Metin bir şekilde aklımdaydı. “Tereddüt” filminde çok küçük bir sahnede yer almıştı. Osman Sonant'la birlikte bir parti sahnesinde görünüyordu. O zamandan beri aklımdaydı.
Öykü'yü de daha önce “Araf” için oyuncu seçimleri sırasında değerlendirmiştim. O filmde birlikte çalışamadık ama yakından takip ettiğim, merak ettiğim oyunculardan biriydi.
İlk deneme çekimlerinde ikisi de karakterlerle çok hızlı bir bağ kurdu. Çünkü bunlar kolay karakterler değil. Çok içten, içeriden ve minimal bir oyunculuk gerektiriyor. Duyguyu içselleştirip abartmadan dışarıya yansıtabilmek oldukça zor.
İkisinin arasındaki uyum da çok önemliydi. Bu nedenle her ikisiyle de büyük bir keyifle çalıştım.
İlyas Bey ise baba karakteri için en başından beri düşündüğüm isimlerden biriydi. O sahneyi kendisine emanet etmek benim için çok değerliydi.

Filmlerinizde profesyonel oyuncuların yanı sıra hikâyenin geçtiği coğrafyadan insanlara da yer veriyorsunuz. “Artakalan”da da bu yaklaşımınızı görüyoruz. Sizin için bu insanların hikâyeye kattığı şey nedir?
Yerelin kendisiyle olmak, onu gerçekten seyirciyle paylaşmak çok büyük bir zevk. Elbette profesyonel bir oyuncu da o karakteri canlandırabilir, aksanını öğrenebilir. Ama orada yaşayan bir insanın varlığı başka bir gerçeklik taşıyor.
Kezban'la uzun bir süreç geçirdik. Yaklaşık iki yıl boyunca birlikte çalıştık. Kendisine yaptığım teklifi kabul etti ve karakteri çok zenginleştirdi.
Feride gibi daha önceki filmlerimde de yer alan isimler var. Benim için bu insanların hikâyenin içinde bulunması çok kıymetli. Çünkü mekânlar, coğrafya ve orada yaşayan insanlar birbirinden ayrı düşünülemez.
“Güneşe Yolculuk”ta kimlik ve ayrımcılığı, “Pandora'nın Kutusu”nda yaşlılık ve aile ilişkilerini, “Araf”ta gençlerin sıkışmışlığını, “Tereddüt”te kadınların mücadelesini ele aldınız. Filmlerinizde zamanla daha görünür hâle gelen toplumsal meseleleri önceden yakaladığınız görülüyor. Hikâyelerinizi oluştururken nasıl bir gözlem ve çalışma sürecinden geçiyorsunuz?
Ben de hayatın içinden geçen biriyim. Zamanın içinden geçiyorum. Çok gözlem yapıyorum, hayatın içinde oluyorum. Kendimden ve gördüğüm her şeyden beslenerek yazıyorum.
Aslında hikâyeler bir şekilde beni çağırıyor. Kendimi çağdaş bir sanatçı olarak tanımlayabilirim.
Ama özellikle bu filmin önemli bir tarafının altını çizmek istiyorum. “Artakalan”, yalnızca bireyselleşme ya da insanın kendisini araması üzerine bir film değil. Tüketim toplumunun içinde var olmanın sorgulamasını yapıyor ve özgürleşmenin imkânını tartışıyor.


